De City of Darkness vanuit de lucht, circa 1987. Op de achtergrond is een stuk van Hong Kong te zien.

Om bovenstaande foto in perspectief te zien: het blok waar je naar kijkt is 200 meter bij 100 meter en gaat 10, 12 en op sommige plekken 14 verdiepingen de lucht in. Het is één groot organisch geheel van gebouwen dat doet denken aan de Borg Cube uit Star Trek. Op dat moment wonen er zo'n 35.000 mensen. Dat is omgerekend 1,35 miljoen mensen per km². Ter referentie: Amsterdam moet het doen met 4.751 mensen per km² en Manhattan (hartje New York) met 26.939.

Het was een doolhof van meer dan 300 in elkaar vervlochten gebouwen die zonder invloed van ook maar één architect of overheidsbemoeienis door de bewoners zelf bovenop elkaar gebouwd werden.

Hoe heeft de stad zo kunnen worden?

Na de Tweede Wereldoorlog woonden er al mensen, maar was er onenigheid tussen China en het koloniale Groot-Brittannië. Geen van beide landen durfde er verantwoordelijkheid voor te nemen en ze trokken hun handen er vanaf, waardoor het een klein stukje niemandsland van iedereen werd. Een wetteloze staat. Een stukje Wilde Westen in het Verre Oosten. Het werd per direct afgesloten van alle overheidsvoorzieningen: water, elektriciteit, onderhoud, vuilnisophaaldienst, politie, postbezorging, etc. Zo werd de Walled City een uniek experiment van een anarchistische samenleving.

Boven straatniveau bouwden bewoners een labyrint aan gangen, omdat de begane grond onbegaanbaar was door overstromingen en bergen opgehoopt afval.

Anarchie in de praktijk

Nadat China en Groot-Brittannië samen een "wij-hebben-hier-compleet-schijt-aan"-verklaring hadden ondertekend, dacht iedereen dat het een kwestie van tijd zou zijn voor de stad letterlijk en figuurlijk zou instorten. Maar tegen alle verwachtingen in begon de anarchistische vrijhaven explosief te groeien.

De gebouwen groeiden zo hoog en zo dicht op elkaar, dat zonlicht niet meer tot op de bodem kon doordringen. Delen van de stad werden daarom kunstmatig verlicht met TL-buizen. Op plekjes en hoekjes waar overdag kinderen speelden, stonden 's nachts prostituees en even verderop priesters die preekten. Drugsverslaafden en criminelen vormden een symbiose, naast de doodgewone hardwerkende burgers en talloze illegale immigranten. Er waren opiumhuizen vol drugsverslaafden die hun roes uitsliepen en speciale cocaïnesalons. Een plek waar bordelen, casino's en geheime fabriekjes van de Triade (Aziatische maffia) zonder zorgen hun gang konden gaan. Maar waar ook doodnormale eetschuren hondenvlees serveerden, kappers mensen knipten en supermarktjes hun waar uitstalden. Het had een aantrekkingskracht op het type mens dat je altijd aan de rand van de samenleving vindt: criminelen, dromers, (politieke) dissidenten, vluchtelingen, immigranten en de wanhopigen. Het was een complexe mensenbrei die zich lastig in een hokje liet plaatsen, figuurlijk gesproken dan.

Kinderen speelden op de daken, de enige plek waar nog zonlicht en frisse lucht te vinden was.

De totale leefruimte van een 68-jarige vrouw die volgens Chinese gebruiken voor haar 90-jarige moeder zorgde.

Jaren '50: de komst van georganiseerde misdaad

In het begin van de jaren '50 verstevigde de grip van de Traide (in het specifiek 14K en Sun Yee On) op de bordelen, casino's en drugshuizen aanzienlijk. Het werd zo een bastion voor criminelen, waardoor een grote groep mensen in angst voor een kleine groep leefden. Zelfs de politie van Hong Kong durfde zich er niet meer te vertonen, tenzij in grote groepen. Het werd gezien als een wespennest waar je beter maar niet tegenaan kon trappen. Dit zou tot de jaren '70 duren.

Veel plekken waren onbegaanbaar door enorme hopen afval. Op de foto hierboven is een gaas gemonteerd
om een tempel (te zien op de foto hieronder) te beschermen van al het afval.

Jaren '60 & '70: enorme uitbreiding

Met name in de jaren '60 en '70 groeide de stad enorm. Een belangrijke oorzaak was de aanleg van (slechts) 8 leidingen die vanuit Hong Kong water transporteerde naar de stad. Er ontstonden vaak spontane initiatieven vanuit de bewoners om het dagelijkse leven te verbeteren. Op die manier werd bijvoorbeeld de bezorging van post ook weer in het leven geroepen. En door het werk van missionarissen en zendelingen leerden veel kinderen lezen en schrijven.

De enige postbezorger die zijn weg kon vinden in het gangendoolhof. Met pet om zich te beschermen van de ontelbare lekkages van de door de bewoners aangelegde waterleidingen.

Jaren '70 - Massale politie-invallen

In 1973 stond Hong Kong met de rug naar de muur. Direct naast de stad stond feitelijk het hoofdkantoor van de criminaliteit. Dat resulteerde in meer dan 3.500 politie-invallen, 2.500 arrestaties en 1.800 kilo aan drugsvangst. Vanaf dat moment begon de macht van Traide systematisch af te nemen. Met steun van de bevolking, met name van jongeren, zorgden de invallen voor een enorme afname in drugsgebruik, geweld en criminaliteit. Na 1983 was de criminaliteit er zelfs lager dan in Hong Kong zelf.

De stad diende vaak als decor of inspiratiebron in films (Ghost in the Shell, Jackie Chan's Crime Story)
en games (Shenmue II, CoD-Black Ops)

Jaren '80 & '90 - Opheffing en vernietiging

Terwijl de criminaliteit eindelijk onder controle was, groeide de frustratie desondanks bij de Britse en Chinese overheid. De extreem onhygiënische staat waarin Kowloon verkeerde in combinatie met de zwaar uit de hand lopende bevolkingsgroei mocht geen tweede keer ontsporen. Op 14 januari 1987 werd het besluit bekend gemaakt dat beide landen overeengekomen waren om de boel met de grond gelijk te maken. Kosten: $350 miljoen. Op 23 maart 1993 begon de vernietiging. In april 1994 was het voltooid.

Mensen aan het werk in een slachterij, waar uiteraard geen Voedsel- en Warenautoriteit op bezoek kwam.

Een bizar sociaal experiment ten einde - een les voor de toekomst?

Het woord urban jungle wordt vaak te pas en onpas gebruikt, maar is zelden zo toepasselijk geweest. De organische groei van huizen op huizen. De zelf aangelegde elektriciteitsnetwerken en waterleidingen. De zo willekeurig ontstane kronkelende gangen en trappen. Ieder hoekje en nisje werd benut en volgebouwd totdat zelfs het zonlicht niet meer kon doordringen. Het was een bizarre betonnen, vochtige, stinkende, met ratten geplaagde brei die buiten de regels om tegen alle verwachtingen in floreerde. Onbegrijpelijk, oncontroleerbaar en ongrijpbaar. Een grotesk uit de hand gelopen gezwel dat tegelijkertijd een zekere schoonheid in zich had. Het stortte niet in onder het eigen gewicht. De menselijke wil om te leven en overleven was sterker. Het anarchistische experiment laat zien dat een dergelijke type samenleving ook kan bestaan, zij het tegen een zware prijs.

Toch illustreert het eens te meer hoe de mensheid niet alleen in de verste uithoeken van de wereld kan overleven, maar ook onder de meest uiteenlopende omstandigheden. Een stad uit het verleden, die doet denken aan science-fiction, in een wereld waar we met steeds meer mensen steeds minder ruimte moeten delen. Het geeft op een lugubere manier een zekere inkijk op de potentiële toekomst van een door overbevolking geplaagde planeet.